Kto był panem Złotej

Przez pięć wieków Złota była wsią szlachecką. Należała do ludzi, którzy ją kupowali, zastawiali, zapisywali żonom i dzielili w testamentach. Sama wieś rzadko o tym wiedziała. Właściciel mieszkał w Dębnie, na Melsztynie, w Krakowie albo w Wiedniu, a w Złotej był dwór, folwark i zarządca. Oto oni, w kolejności.

Co znaczyło mieć wieś

Mieć wieś znaczyło mieć ziemię, a na niej kmieci, którzy płacili czynsz i odrabiali pańszczyznę. Wieś można było sprzedać, zastawić za pożyczkę, zapisać żonie jako oprawę, czyli zabezpieczenie posagu, albo oddać w dzierżawę. Do wsi należało zwykle prawo patronatu nad kościołem, czyli prawo wskazywania biskupowi proboszcza. Każdą z tych czynności wpisywano do ksiąg sądowych i to z tych wpisów, wydanych przez historyków w Słowniku historyczno-geograficznym, znamy panów Złotej.

Piętnasty wiek

1414. Mikołaj z Kępna oddaje Paszkowi z Pilchowic swój brzeg, żeby ten zbudował dwa stawy między Złotą a Biskupicami, a Paszko pozwala Mikołajowi postawić nad stawami młyn. Paszko, kasztelan biecki, był panem Biskupic. Brzeg Mikołaja musiał więc leżeć po stronie Złotej i dlatego uważamy go za jej najstarszego znanego właściciela. To wniosek, nie zapis. Wydawcy Słownika widzą w nim Mikołaja z Kępna w ziemi wieluńskiej, gdzie w tych samych latach siedział Mikołaj Kępiński, chorąży wieluński. Jak trafił nad Dunajec, nie wiemy.

Około 1470. Jan Długosz wymienia jako dziedziców Złotej Janusza Mstowskiego herbu Drużyna i Bogdała z braćmi. Z ksiąg sądowych z tych samych lat znamy innych. Sprzeczności nie umiemy rozstrzygnąć.

1467–1472. Wiernek z Bilska. Poręcza Złotą cudzy dług, zastawia ją za 600 grzywien i sprzedaje za 70 grzywien i konia. O tym był odcinek pierwszy.

1472–1487. Klemens Turski z Gnojnika. W 1476 roku zabezpiecza kmieciami ze Złotej dług 100 grzywien, w 1480 oddaje córce Wiernka prawo pierwokupu.

1487. Jakub z Dębna. Kasztelan i starosta krakowski, dawniej podskarbi i kanclerz, budowniczy zamku w Dębnie, jeden z najbliższych ludzi Kazimierza Jagiellończyka. W 1487 roku sprzedaje za 3500 florenów węgierskich żonie Agnieszce z Bnina wsie Złotą i Biskupice z prawem wykupu i zapisuje jej na nich 7000 florenów. Rok później odstępuje zamek Dębno z dziesięcioma wsiami, w tym Złotą i Biskupicami, „z cłem, kolaturą i prawem patronatu”, Jakubowi Szczekockiemu, synowi zmarłego Jana ze Szczekocin, swojemu krewnemu. W 1489 roku Szczekocki zapisuje żonie Barbarze z Jarosławia 3000 florenów na zamku i połowie dóbr, w tym na Złotej „w powiecie czchowskim”. Jakub z Dębna umiera 15 stycznia 1490 roku.

Agnieszka z Bnina

Agnieszka pochodziła z wielkopolskiego rodu z Bnina. Pierwszym jej mężem był Jan Kobyleński, stolnik krakowski, zmarły w 1471 roku; z nim miała synów Hieronima, Jana i Jakuba. Drugim Jakub z Dębna; z nim córkę Elżbietę, wydaną za Wiktoryna z Sienna. W 1489 roku, jeszcze za życia ojczyma, jej synowie dzielą się dobrami: Jakub bierze wsie w ziemi wieluńskiej i królewszczyzny Jadowniki i Maszkienice, Jan dostaje „dobra dziedziczne Biskupice, Złotą, Dzierżaniny i Borową”. Złota, kupiona przez matkę dwa lata wcześniej, idzie do syna z pierwszego małżeństwa.

W 1503 roku wdowa Agnieszka zastawia córce Elżbiecie za 600 florenów całą wieś Maszkienice i „połowę Złotej z dworem i rolami folwarcznymi”, a do tego odstępuje jej robocizny kmieci z niezastawionej połowy, „które mają być przeznaczone na naprawę sadzawki w tej wsi”. To najstarsza wzmianka o dworze w Złotej. W 1505 roku bracia Kobyleńscy spłacają siostrę i zapis wygasa.

Dwóch panów naraz

Od tej chwili przez trzydzieści lat Złota ma dwóch panów na papierze. W niej samej siedzą Kobyleńscy herbu Grzymała. W 1515 roku Zygmunt Stary pozwala Kobyleńskiemu, kasztelanowi rozpierskiemu, zastawić za 439 florenów czynsz roczny 12 grzywien „w Złotej i Biskupicach w ziemi krakowskiej”; który to Kobyleński, wydawcy Słownika czytają dwojako, Jan albo Hieronim. Syn Jana, Mikołaj Kobyleński, pisze się w latach 1523–1539 „z Kobylan, Złotej i Biskupic”, jest dworzaninem królewskim i po ojcu kasztelanem rozpierskim. Umiera około 2 lutego 1540 roku. W latach 1540–1541 woźni sądowi ogłaszają w Złotej pozwy przeciw jego dzieciom: Krzysztofowi, Janowi, Barbarze, Annie, Jadwidze i Dorocie.

Tymczasem Jakub Szczekocki, który po Jakubie z Dębna odziedziczył prawo wykupu, odstępuje je Mikołajowi Jordanowi z Zakliczyna i Melsztyna: „wsie dziedziczne Biskupice i Złotą, które mu zapisał zmarły Jakub z Dębna, kasztelan i starosta krakowski, po wykupieniu z rąk Agnieszki z Bnina”. Zapis nie ma daty; wydawcy umieszczają go między 1514 a 1521 rokiem. Mikołaj Jordan herbu Trąby, kasztelan biecki, wiślicki i wojnicki, starosta spiski i oświęcimski, wielkorządca krakowski, umiera w 1522 roku. Jego synowie Jan i Spytek Wawrzyniec w 1534 roku prezentują na parafię w Szerzynach „Andrzeja ze Złotej”. Kiedy i jak Jordanowie wykupili wieś z rąk Kobyleńskich, źródła, do których dotarliśmy, nie mówią. Wiadomo tylko, że w 1581 roku Złota jest już Jordanów.

Jordanowie

Spytek Wawrzyniec Jordan, urodzony w 1518 roku, był kasztelanem sądeckim, podskarbim koronnym, wojewodą sandomierskim i krakowskim, a od 1565 roku kasztelanem krakowskim. Ożenił się z Anną z Sieniawskich, córką hetmana. Dwaj synowie zmarli w dzieciństwie, zostało pięć córek. Umarł 11 marca 1568 roku w Mogilanach i leży w kościele św. Katarzyny w Krakowie. Rejestr poborowy z 1581 roku zapisuje przy Złotej jego nazwisko trzynaście lat po śmierci; w istocie płaciła wdowa. Anna umarła w 1597 roku. Jej majątek podzielono między córki: Złota, razem z Biskupicami, Domosławicami, Faliszowicami, Gwoźdźcem, Niedźwiedzą, Zawadą i połową Melsztyna, przypadła Magdalenie Sobkowej, kasztelanowej sandomierskiej.

Tarłowie

Córka Magdaleny, Barbara Sobkówna, wyszła w 1601 roku za Zygmunta Tarłę, późniejszego kasztelana sądeckiego. Po jego śmierci w 1628 roku Złotą wzięła Teofila, wdowa po księciu Januszu Ostrogskim, kasztelanie krakowskim. Po niej, od 1635 roku, jej bracia: ksiądz Andrzej, zmarły w 1642, i Zygmunt Aleksander, który w 1649 roku postawił w Złotej kościół. O nich był odcinek trzeci. Zygmunt Aleksander zostawił synów Adama, Mikołaja i Zygmunta oraz córkę Marynę, która wyszła za Mikołaja Lanckorońskiego, starostę nowomiejskiego. Tarłowie trzymali dobra melsztyńskie, jak pisze ksiądz Smoleński, „aż do połowy XVIII wieku”.

Lanckorońscy

Przejście opisuje Smoleński dokładnie. W 1748 roku Lanckorońscy, siostrzeńcy Antoniego Tarły, kasztelana lubaczowskiego, obejmują dobra na mocy aktu intromisji spisanego w grodzie sądeckim; w 1753 roku Tarło podpisuje akt darowizny, a 1 lutego 1759 bracia Lanckorońscy biorą „resztę dóbr tarłowskich”. Po bezpotomnej śmierci Stanisława Lanckorońskiego, kasztelana połanieckiego, w 1760 roku wszystko skupia w ręku hrabia Maciej Lanckoroński. W testamencie z 8 maja 1789 roku wylicza swoje klucze, a jako czwarty: „Domosławice, Faliszowice, Biskupice i Złota”. Umiera trzy miesiące później, 14 sierpnia 1789, w Wodzisławiu.

Dziedziczy syn Antoni, urodzony 8 maja 1761 roku w Żwańcu, rotmistrz chorągwi pancernej, członek Komisji Edukacji Narodowej, po rozbiorach szambelan cesarski, od 1808 roku do śmierci w 1830 marszałek galicyjskiego sejmu stanowego. Po nim Melsztyn i Zakliczyn bierze syn Karol, koniuszy Galicji i dyrektor teatrów nadwornych w Wiedniu, urodzony w 1799, zmarły w 1863 roku, a po nim bratanek, hrabia Karol Lanckoroński, urodzony w 1848 roku, późniejszy kolekcjoner i mecenas sztuki. Strona gminy podaje właścicieli XVIII wieku jako „Macieja, Antoniego, Karola i Kazimierza”; Kazimierz, urodzony w 1802, brat Karola starszego, siedział na Wodzisławiu. Które z tych nazwisk stoi w księgach jako pan Złotej, a które tylko w spisach rodzinnych, nie sprawdziliśmy.

W połowie 1886 roku pełnomocnik hrabiego Lanckorońskiego, pan Noel, sprzedał dobra melsztyńskie. W akcie sprzedaży, jak pisze Smoleński, nałożył na nowego właściciela obowiązek, żeby chronił ruiny zamku.

Hrabina Komorowska

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego w haśle Złota wymienia jako właścicielkę obszaru dworskiego Teofilę hrabinę Komorowską: 277 mórg dworskich wobec 985 mórg w rękach gospodarzy. W 1887 roku, przy budowie szkoły w Domosławicach, pełnomocnik „właścicielki dóbr hr. Komorowskiej”, Gustaw Nowotny, darował w jej imieniu 600 sążni gruntu. To wszystko, co o niej wiemy. Kim była, skąd pochodziła i czy kupiła Złotą bezpośrednio od Lanckorońskiego, nie ustaliliśmy. Biskupice, według strony gminy, trafiły w tym samym czasie do Szczęsnego Oświęcimskiego, który zmienił ich nazwę z Lanckorońskich na Melsztyńskie, a w 1912 roku razem z Leonem Kunachowiczem rozprzedał ziemię dworską okolicznym rolnikom.

Ile kosztowała Złota

1471: 600 grzywien zastawu, 70 grzywien dopłaty i koń wart 100 grzywien. 1487: 3500 florenów węgierskich za Złotą i Biskupice razem; licząc florena po 30 groszy, to prawie 2200 grzywien. Oprawa Agnieszki na obu wsiach: 7000 florenów. 1489: 3000 florenów oprawy Barbary z Jarosławia na połowie dóbr dębińskich, w tym na Złotej. 1503: 600 florenów za Maszkienice i pół Złotej. 1515: 12 grzywien rocznego czynszu ze Złotej i Biskupic, zastawione za 439 florenów. 1629: 573 złote i 2 grosze poboru z całego klucza, w którym Złota była jedną z kilkunastu wsi. Około 1880: 277 mórg dworu i 985 mórg chłopskich.

Gdzie stał dwór

Dwór w Złotej występuje w dokumentach raz, w 1503 roku: „połowę Złotej z dworem i rolami folwarcznymi”. Rejestr z 1581 roku folwarku nie liczy, bo folwarków nie opodatkowywano. Słownik geograficzny z 1895 roku mówi o 277 morgach obszaru dworskiego, ale nie o budynku. Gdzie stał, nie wiadomo. Jeśli ktoś w Złotej zna miejsce nazywane Dworskie, Dworzysko albo Folwark, to pytanie do niego.

Co było dalej

O tym, jak wyglądała wieś, którą ci ludzie kupowali i sprzedawali, mówi rejestr z 1581 roku: 28 łanów kmiecych, trzech komorników i karczma. O nim w następnym odcinku.

Co nie jest pewne: to, że Mikołaj z Kępna był panem Złotej, jest wnioskiem z zapisu o stawach; jego tożsamość z Mikołajem Kępińskim z ziemi wieluńskiej to identyfikacja wydawców. Dziedzice u Długosza nie zgadzają się z księgami. Nie wiemy, kiedy między 1541 a 1581 rokiem Jordanowie przejęli wieś od Kobyleńskich, ani który Kobyleński zastawiał czynsz w 1515 roku. Lista Lanckorońskich z XVIII wieku pochodzi ze strony gminy. O Teofili Komorowskiej wiemy tylko tyle, co pisze Słownik geograficzny i Smoleński. Przeliczenie florenów na grzywny jest orientacyjne.

Źródło: Słownik historyczno-geograficzny województwa krakowskiego w średniowieczu (slownik.ihpan.edu.pl), hasła Biskupice (ZK 5 s. 415; ZK 193 s. 237–238; ZK 152 s. 151–152; AGZ 4, 114; ZCz. 5 s. 117–118; MS 4, 2561), Dębno (MS 1, 1893; OK 20 s. 309–310; MS 1, 1974), Kobylany (ZB 2 s. 94–95; MS 1, 1963; Mp. 5 T 149; MS 4, 2561; KatZab. NS 1 s. 58–59; MS 4, 19 746 i 20 063), Maszkienice (ZCz. 7 s. 159–160), Melsztyn (ZCz. 8 s. 173–175; OK 61 s. 58), Bilsko, Gnojnik i Kępno; J. Długosz, Liber beneficiorum II s. 265–266; A. Pawiński, Źródła dziejowe XIV s. 140; Atlas historyczny Polski, Województwo krakowskie w drugiej połowie XVI w., cz. 2, 2008, s. 108; Z. Anusik, Podział dawnego latyfundium kasztelana krakowskiego Spytka Wawrzyńca Jordana w 1597 r., 2022; ks. M. Smoleński, Melsztyn, 1888, s. 24–25, 58–69, 89–94 i rozdział o szkole w Domosławicach; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego XIV s. 635; Wikipedia: Spytek Wawrzyniec Jordan, Jakub Dembiński, Karol Lanckoroński; czchow.pl, strony Biskupice Melsztyńskie i Złota.