Stawy między Złotą a Biskupicami

„Mikołaj z Kępna oddaje Paszkowi z Pilchowic swój brzeg celem zbudowania dwóch stawów między wsiami Złotą i Biskupicami, a Paszko zezwala Mikołajowi wybudować młyn nad tymi stawami.” Tak streszczają wydawcy Słownika historyczno-geograficznego zapis z księgi ziemskiej krakowskiej z 1414 roku. Jeden daje brzeg, drugi buduje stawy, pierwszy stawia przy nich młyn. To najstarszy znany nam dokument, który mówi o tym, co w Złotej robiono, a nie tylko, kto ją miał.

Kim byli

Paszko z Pilchowic to Paweł Złodziej młodszy, dziedzic Biskupic i Pilchowic, herbu Niesobia. Jego ojciec, także Paszko Złodziej, był kasztelanem bieckim w latach 1377–1403. Syn występuje w księgach od 1403 do 1445 roku: dokumenty nazywają go rycerzem hiszpańskim, był miecznikiem krakowskim, kasztelanem małogoskim, potem zawichojskim, i starostą bieckim. W 1415 roku podzielił się majątkiem z przyrodnimi bratankami, Wierzbiętą i Laczkiem, i wziął Biskupice oraz 100 grzywien. Przed 1445 rokiem ufundował w kościele w Czchowie ołtarz świętych Piotra i Pawła i nadał mu między innymi trzy łany w Biskupicach oraz karczmę.

W odcinku o właścicielach nazwaliśmy Paszka z 1414 roku kasztelanem bieckim. To był urząd jego ojca, który znika z ksiąg w 1403 roku. Poprawiamy.

Mikołaj z Kępna jest zagadką. Wydawcy Słownika dopisali przy nim: ziemia wieluńska. W tamtejszym Kępnie siedział wtedy Mikołaj Kępiński, chorąży wieluński, starosta bolesławiecki, fundator parafii w Doruchowie. Czy to on i skąd miałby brzeg pod Czchowem, nie wiemy. Skoro Paszko był panem Biskupic, brzeg Mikołaja leżał po stronie Złotej. Dlatego w odcinku o właścicielach uznaliśmy go za pierwszego znanego pana Złotej, z zastrzeżeniem, że to wniosek.

Po co szlachcicowi staw

Staw to była inwestycja. Trzeba było usypać groblę, zbudować upust i mieć potok, który stale dostarcza wody. Za to dawał ryby, na które w roku pełnym postów był stały popyt, i spiętrzoną wodę, która mogła napędzać młyn. Magdalena Spychaj, pisząc o hodowli ryb w dawnej Polsce, podaje, że w XVI wieku gospodarka stawowa rozwinęła się najsilniej na Śląsku, w zachodniej Małopolsce i w Sieradzkiem, że Polska była po Czechach drugim krajem Europy pod względem jej skali, że hodowano przede wszystkim karpia i że w majątkach południowo-zachodniej Polski ryby dawały ponad dziesięć procent dochodu, jako drugi po zbożu dział gospodarstwa. Zapis z 1414 roku jest sto lat wcześniejszy. Stawy między Złotą a Biskupicami należą do wczesnych.

Trzy sadzawki i rybnik

W 1468 roku córki Pawła Złodzieja, Konstancja i Anna, dzielą się Biskupicami. Anna bierze „stary dwór z sadem za dworem”, połowę młyna i połowę karczmy. Konstancja dostaje siedlisko zwane Tatarowskie i „3 sadzawki: ku Złotej, pod gajem zw. Dąbrowa, pod Winnicą, oraz rybnik pod jej dworem”. Trzy stawy, z których jeden leżał w stronę Złotej. Dąbrowa i Winnica przetrwały jako nazwy: według wydawców Słownika Dąbrowa to dziś część Biskupic, a Winnica pole w Biskupicach. Sadzawka „ku Złotej”, pół wieku po umowie o dwa stawy, to prawdopodobnie jeden z nich albo jego następczyni. Prawdopodobnie, nie na pewno.

Z zapisów z lat 1467 i 1469 wiemy jedno o tej rodzinie: dwaj synowie Pawła, Jan i Paweł, byli głuchoniemi. Na ich utrzymanie przeznaczono 400 grzywien zapisanych na Kościelcu, a w 1469 roku sumę tę, pod pewnymi warunkami, wzięła ich siostra Anna z mężem, Janem z Wojnarowej.

W 1486 roku Zbigniew, podkomorzy krakowski i starosta lwowski, rozgranicza Biskupice Jakuba z Dębna od Domosławic i Faliszowic Spytka z Melsztyna. „Pierwszy kopiec narożnik usypano u zbiegu granic Złotej, Biskupic i Domasławic i stąd od potoku zwanego Hinrowlyszką biegnie granica przez dąbrowę do zarośli zwanych Winnica.” Potoku o tej nazwie nie znaleźliśmy w żadnym innym źródle i nie umiemy go dziś wskazać. Dalej granica idzie przekopą „aż do brzegu starego stawu alias Jeziorzyska”, który dzielił Biskupice i Domosławice i z którego miały korzystać obie wsie. W 1486 roku był to już stary staw. Winnica jako nazwa zarośli może pamiętać winnicę; pod Melsztynem winnica jest poświadczona w akcie fundacji kościoła z 1364 roku, o czym pisze ksiądz Smoleński.

Sadzawka z 1503 roku

Kiedy w 1503 roku Agnieszka z Bnina zastawia córce całe Maszkienice i połowę Złotej z dworem, odstępuje jej też robocizny kmieci z drugiej połowy wsi, „które mają być przeznaczone na naprawę sadzawki w tej wsi”. Staw w Złotej wymagał więc rąk do pracy: groble puszczają, upusty gniją, muł trzeba wybierać. Kmiecie robili to w ramach pańszczyzny. To jedyny znany nam dokument, w którym sadzawka stoi wprost w Złotej, a nie między wsiami.

Młyn, którego nie ma

O młynie z 1414 roku dokumenty milczą. W 1581 roku poborca nie zapisał w Złotej żadnego młyna.

Biskupice miały za to własny młyn, i to od dawna. W 1400 roku stary Paszko Złodziej oskarżał Piotrasza z Faliszowic, że wykopał rów wokół młyna w Biskupicach i wyprowadził nim z Dunajca Mszurę, czym narobił szkód w młynie i w posiadłości Paszka. W 1402 roku księgi wymieniają dwóch młynarzy pana Paszka z Biskupic, Andrzeja i Grzegorza. W 1468 roku młyn dzielą siostry, w 1536 roku poborca zapisuje w Biskupicach „młyn o 1 kole”. Po drugiej stronie Biskupic, w Jurkowie, stał młyn nad Dunajcem, o którym pisze Długosz i który płacił pobór w 1530 i 1536 roku; w 1536 zapisano tam też „1 łan zniszczony przez powódź”.

Młyn w Biskupicach stał więc, zanim Mikołaj z Kępna dostał zgodę na swój. Ten z 1414 roku miał być drugim, przy nowych stawach. Czy w ogóle stanął, nie wiadomo.

Nazwy, które zostały

Rozgraniczenie z 1597 roku między Jurkowem i Tworkową a Biskupicami i Złotą wymienia nazwy, które można sprawdzić w terenie. Granica zaczyna się „od Dunajczyska”, starego koryta Dunajca, idzie „Głębokim Potokiem zwanym Sucha Zelina”, dziś Zeliną Jurkowską, dalej dochodzi do Mokrej Zeliny, dziś Zeliny Biskupskiej, i do miejsca „nad Mostki”, gdzie usypano siedem kopców. Do tego Dąbrowa z 1468 roku, Winnica z 1468 i 1486 roku i Jeziorzysko, „stary staw” z 1486. Jeśli ktoś w Złotej albo Biskupicach mówi jeszcze „na Mostkach”, „pod Dąbrową”, „na Winnicy” albo „na Jeziorzysku”, to ma w ustach nazwę sprzed czterystu albo pięciuset lat.

Gdzie mogły być

Zapisy mówią: „między wsiami Złotą i Biskupicami” w 1414 roku, „ku Złotej” w 1468. Stawy leżały więc przy granicy obu wsi, a skoro do ich budowy potrzebny był brzeg Mikołaja, prawdopodobnie na wodzie, która tę granicę wyznaczała. Który to potok, zapis nie mówi. To nasz domysł, że chodzi o dolinę między obiema wsiami, tam, gdzie teren jest najniższy. Tyle wiemy. Reszta to wnioski.

Ostatni staw w Złotej, o jakim wiemy, zapisała kronika szkolna. Pod rokiem 1936, wśród prac przy szkole, stoi krótko: „Zasypano staw”.

Co było dalej

Czy stawy i młyny są na mapie Miega z lat 1779–1783, sprawdzimy, kiedy ją obejrzymy. Następny odcinek zostawia dokumenty średniowieczne i otwiera Słownik geograficzny z 1895 roku: 143 domy, 823 mieszkańców i grunta „urodzajne, iłowate”.

Co nie jest pewne: który Paszko występuje w 1414 roku, wynika z dat życia ojca i syna i z działu z 1415 roku, nie z samego zapisu; tożsamość Mikołaja z Kępna to identyfikacja wydawców; Słownik streszcza dział z 1468 roku dwa razy i raz pisze „ku Złotej pod gajem zw. Dąbrowa” bez przecinka, więc sadzawka „ku Złotej” i ta „pod Dąbrową” mogą być jedną; położenie stawów i młyna to domysł; nazwę potoku „Hinrowlyszka” podajemy tak, jak ją wydano; zdanie o winnicy pod Melsztynem pochodzi od Smoleńskiego (1888).

Źródło: Słownik historyczno-geograficzny województwa krakowskiego w średniowieczu, hasła Biskupice (ZK 5 s. 415; SP 8, 10196; ZCz. 1 s. 68; ZK 193 s. 237–238; DLb. 1 s. 204; ZK 152 s. 151–152; SP 2, 3868, 3952–3953; AGZ 4, 114; RP 1536; UN 3 s. 18), Kępno (ziemia wieluńska), Marszkienice (ZCz. 1 s. 159–160), Jurków (DLb. 1 s. 175; DLb. 2 s. 239; RP k. 41; ZK 409 s. 195–197; HW 122); A. Pawiński, Źródła dziejowe XIV s. 140; M. Spychaj, Hodowla ryb na ziemiach polskich w XVI–XVIII wieku, Pasaż Wiedzy Muzeum Pałacu w Wilanowie, 2009; ks. M. Smoleński, Melsztyn, 1888, s. 95–96; kronika szkoły w Złotej (strona szkoły, rok 1936).