28 łanów i karczma

„Fara Złotha. Złota, p. Spytek Jordan kaszt. krakow., łan. km. 28, kom. z byd. 3, karczm. 1.” Tyle. Parafia Złota, wieś Złota, pan Spytek Jordan, kasztelan krakowski, łanów kmiecych 28, komorników z bydłem 3, karczma 1. Adolf Pawiński wydrukował to w 1886 roku na stronie 140 czternastego tomu Źródeł dziejowych, w którym zebrał rejestry poborowe województwa krakowskiego.

Czym był rejestr poborowy

Pobór to podatek uchwalany przez sejm na konkretną potrzebę, najczęściej na wojsko. Rok 1581 to rok wojny Stefana Batorego z Moskwą. Poborca objeżdżał powiat i spisywał, od czego kto płaci: od łanów ziemi kmiecej, od zagrodników, komorników, rzemieślników, karczem i młynów. Nie spisywał ludzi ani domów. Rejestr jest więc obrazem podatkowym wsi, nie jej fotografią. Ale to najlepszy obraz Złotej, jaki mamy sprzed roku 1880.

Łan, komornik, karczma

Łan to pełne gospodarstwo kmiece. Jego wielkość zależała od miary: łan flamandzki, zwany też chełmińskim, to około 17 hektarów, frankoński około 24. Której miary użyto w Złotej, rejestr nie mówi. Dwadzieścia osiem łanów to więc gdzieś między 480 a 680 hektarami ziemi ornej w rękach kmieci. Komornik to człowiek bez własnej roli, mieszkający kątem u kmiecia; „z bydłem” znaczy, że miał choć jedną krowę i od niej płacił. Zagrodnik to gospodarz na małej działce z chałupą; w Złotej poborca nie zapisał ani jednego. Karczma jest jedna. Młyna nie ma, choć w 1414 roku umawiano się o młyn nad stawami między Złotą a Biskupicami. Albo go już nie było, albo stał po stronie Biskupic.

Sąsiedzi w tym samym rejestrze

Ten sam poborca spisał sąsiadów. Biskupice, tego samego Spytka Jordana: 3 i trzy czwarte łana. Faliszowice: 4 łany i karczma. Domosławice: żadnego łana, tylko 7 zagrodników. Jurków z Ludzimierzem: 4 łany. Gwoździec: 13 i pół. Filipowice: 12 i pół. Niedźwiedza: 13 i pół. Gnojnik: 9 łanów, za to 20 komorników bez bydła, folusz i dudarz. Lewniowa w dwóch częściach: 4 i 8. Tymowa w czterech częściach: razem 11. Tworkowa: 8 i pół. Biesiadki: 6. Gosprzydowa: 12. Iwkowa: 19. Dębno z Wolą: 15. Sufczyn: 15. Jadowniki, wieś królewska: niecałe 15. Porąbka: 10.

Złota: 28. W promieniu dziesięciu kilometrów nie ma drugiej wsi z taką liczbą łanów. Najbliższa jest Iwkowa z dziewiętnastoma. Wsie panów na Melsztynie, Biskupice, Faliszowice i Domosławice, to przy niej gospodarstwa.

Ile ludzi

Rejestr nie liczy ludzi, ale historycy próbują ich z niego wyliczyć. Autorzy Atlasu historycznego Polski przyjęli pięć osób dorosłych na gospodarstwo kmiece i sprawdzili, ilu kmieci siedziało na łanie tam, gdzie to wiadomo: od jednego do kilku. Z tego wyszła im mapa wsi, które w drugiej połowie XVI wieku liczyły prawdopodobnie 200 i więcej mieszkańców. W powiecie sądeckim wymieniają dwadzieścia trzy takie wsie i dodają: „z tych wsi tylko dwie przekroczyły liczbę 400 mieszkańców (Jadowniki i Złota)”. Jadowniki były wsią królewską pod Brzeskiem. Złota była jedyną wsią szlachecką powiatu sądeckiego z ponad czterystoma ludźmi.

Rachunek jest prosty i niepewny zarazem. Gdyby na każdym z 28 łanów siedziało dwóch kmieci, to 56 gospodarstw, a po pięć osób dorosłych to 280 ludzi, zanim doliczy się dzieci i trzech komorników. Atlas dochodzi do ponad czterystu. My podajemy to jako rząd wielkości: kilkaset osób.

Parafia z jedną wsią

W rejestrze każda parafia ma nagłówek, a pod nim wsie. Pod „Fara Czchów” stoi dziewięć wsi, pod „Fara Biesiadki” trzy. Pod „Fara Złotha” stoi jedna: Złota. Parafia w Złotej obejmowała w 1581 roku samą Złotą. Atlas historyczny umieszcza ją w dekanacie lipnickim.

Kto płacił

Spytek Jordan, kasztelan krakowski, nie żył od trzynastu lat. Umarł 11 marca 1568 roku. Rejestr i tak wpisuje jego nazwisko, a Zbigniew Anusik, który badał majątek Jordanów, zauważył, że przy wszystkich wsiach klucza melsztyńskiego poborca zaznaczył, iż właścicielem jest „zmarły przed 13 laty Spytek Wawrzyniec Jordan”. Płaciła wdowa, Anna z Sieniawskich, kasztelanowa krakowska. Umarła w 1597 roku, a jej córki podzieliły majątek.

Ile to było

Rejestr nie podaje, ile Złota zapłaciła, tylko od czego. Stawki uchwalał sejm osobno na każdy pobór, a uniwersału z 1581 roku nie sprawdziliśmy, więc kwoty nie podajemy. Dla porównania mamy rok 1629: cały klucz melsztyński Tarłów, kilkanaście wsi ze Złotą, zapłacił wtedy 573 złote i 2 grosze.

Co było dalej

Szesnaście lat później, w 1597 roku, Złota trafiła w dziale do Magdaleny Sobkowej, a przez jej córkę do Tarłów. Rejestr z 1581 roku został ostatnim liczbowym opisem wsi na trzysta lat, do Słownika geograficznego. Tymczasem przez wieś szła droga, którą jeździli kupcy z Krosna do Krakowa. O niej w następnym odcinku.

Co nie jest pewne: wielkość łanu; ułamki przy sąsiadach odczytane ze skanu (Biskupice 3 i trzy czwarte, Filipowice 12 i pół, Jadowniki niecałe 15); szacunek ludności to metoda Atlasu, nie spis; stawki poboru nie sprawdzone; rejestru z 1536 roku dla Złotej nie znaleźliśmy.

Źródło: A. Pawiński, Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym, t. III: Małopolska (Źródła dziejowe XIV), Warszawa 1886, s. 140–144 (skan w repozytorium Politechniki Krakowskiej); Atlas historyczny Polski, Województwo krakowskie w drugiej połowie XVI wieku, cz. 2: Komentarz, indeksy, 2008, s. 53, 76–78, 108; Z. Anusik, Podział dawnego latyfundium kasztelana krakowskiego Spytka Wawrzyńca Jordana w 1597 r., 2022 (uwaga o zmarłym właścicielu, pobór 1629); Słownik historyczno-geograficzny woj. krakowskiego, hasło Biskupice (1414, 1536); wielkość łanu za Wikipedią, hasło Łan (bez przypisów).