Cztery skojce dla papieża

Zaczyna się od pieniędzy. W 1346 roku Arnald de Lacaucina, kanonik z Titel na Węgrzech i nuncjusz Stolicy Apostolskiej, objeżdża diecezję krakowską i spisuje, ile każda parafia zapłaciła świętopietrza. Kiedy dochodzi do dekanatu wojnickiego, wpisuje po kolei dwadzieścia jeden kościołów. Na końcu, zaraz po Porębie, stoi: „Ecclesia de Złota IIII sc.” Kościół w Złotej, cztery skojce. To najstarsze zdanie o Złotej, jakie znamy.

Świętopietrze

Świętopietrze, po łacinie denarius sancti Petri, to roczna opłata na rzecz papieża. W Polsce płacono ją od początków państwa, choć o jej pierwotnym kształcie źródła mówią różnie: jedne, że od rodziny, inne, że od osoby. Tadeusz Gromnicki, który w 1908 roku napisał o tym całą książkę, uważa za pewne jedno: jako powszechny podatek od głowy denar wprowadzono za Władysława Łokietka. W 1318 roku, na zjeździe w Sulejowie, w zamian za zgodę papieża Jana XXII na koronację, zobowiązano się, że każdy mieszkaniec kraju będzie płacił denara rocznie. Papież żądał opłaty „de capite”, od głowy.

Pieniądze zbierali kolektorzy przysyłani z Awinionu. Arnald de Lacaucina był czwartym z nich w XIV wieku i pracował w Polsce najdłużej, od 1344 do 1371 roku. Jego rachunki przetrwały w archiwum watykańskim. Jan Ptaśnik wydał je drukiem w 1913 roku w drugim tomie Monumenta Poloniae Vaticana. Tam jest Złota.

Przed 1346: Złotej nie ma

Wcześniejsze wykazy, z lat 1325–1327 i 1335–1342, spisali poprzednicy Arnalda. W dekanacie tarnowskim, jak go wtedy nazywano, wymieniają Czchów, Gwoździec, Porębę, Jurków, Tymową, Biesiadki, Dębno, Wojnicz, Tuchów, Opatkowice, Gosprzydową, Uszew, Jasień, Radłów i Górę. Złotej wśród nich nie ma.

Nie ma jej, bo jeszcze nie było parafii. W rachunkach z lat 1350–1351, kiedy Arnald zbierał inny podatek, dziesięcinę papieską, przy Złotej stoi dopisek: „Rector ecclesie de Zlotha, nova fundacio”. Pleban kościoła w Złotej, nowa fundacja. Parafia powstała więc między 1342 a 1346 rokiem, w połowie panowania Kazimierza Wielkiego. Wieś mogła być starsza. Kościół był nowy.

Wikipedia i strona gminy piszą, że Złotą „lokowano prawdopodobnie na prawie niemieckim w połowie XIII wieku”. Żadne źródło tego nie podaje. Strony parafialne piszą o „pierwszej wzmiance z 1325 roku”. To rok, w którym zaczynają się wykazy świętopietrza, nie rok, w którym pojawia się Złota.

1346 i dwanaście kolejnych lat

Od 1346 roku Złota płaci co roku, przez trzynaście lat, do 1358, na którym kończy się wydany wykaz. Zwykle cztery skojce. W trzech latach, 1347, 1351 i 1354, trzy. Pisarz zapisuje nazwę różnie: Zlota, Zlotha, raz Slota. O tym osobny odcinek.

Sąsiedzi w tym samym wykazie

Wykaz z 1346 roku pozwala postawić Złotą obok sąsiadów. W dekanacie wojnickim Wojnicz płacił 20 skojców, Radłów całą grzywnę, czyli 24. Czchów 8, Poręba 8, Jurków niecałe 9, Biesiadki nieco ponad 8, Gnojnik niecałe 8, Dębno 7 i pół, Tymowa nieco ponad 7, Szczepanów 7, Gosprzydowa nieco ponad 6, Uszew nieco ponad 5, Góra 5, Gwoździec 4. Złota 4. Mniej płaciły tylko Pleśna, dwa i ćwierć skojca, i, tak przynajmniej stoi w wykazie, Tarnów.

Cały dekanat oddał w tym roku 7 grzywien, 15 i pół skojca i 7 denarów. Złota dołożyła do tego jedną pięćdziesiątą.

Ile to było

Grzywna krakowska to około 197 gramów srebra i 24 skojce. Skojec to więc niewiele ponad 8 gramów srebra albo, w monecie, 2 grosze. Cztery skojce to 8 groszy, jakieś 33 gramy srebra.

Skoro od 1318 roku denar płacono od głowy, suma z parafii mówi coś o liczbie ludzi. Ile dokładnie, zależy od tego, ile denarów liczono na grosz, a to się zmieniało; za Kazimierza Wielkiego było ich 16. Osiem groszy dałoby wtedy 128 denarów, czyli około 128 płacących. Nie wiadomo, czy płaciły dzieci, ani jak dokładnie kolektor to liczył. To rachunek na kolanie, nie liczba ludności. Mówi tyle, że w Złotej z lat czterdziestych XIV wieku mieszkało, w bardzo grubym przybliżeniu, sto kilkadziesiąt osób. Czchów, z ośmioma skojcami, był dwa razy większy. Wojnicz pięć razy.

Ile był wart pleban

Rachunki dziesięciny z lat 1350–1351 mówią coś jeszcze. Dziesięcina papieska to podatek od dochodu duchownych, dziesiąta część. Żeby ją naliczyć, każdą parafię wyceniono. Plebana Złotej wyceniono na „I mr. cum XVI sc.”, grzywnę i 16 skojców rocznego dochodu, czyli 40 skojców. Zapłacił za pierwszy rok 3 skojce, za drugi 4. Plebana Czchowa wyceniono na 10 grzywien, Poręby na 5, Szczepanowa na 10 grzywien i 18 skojców, Gwoźdźca na 2. Kościół w Złotej był z tych najmniejszych. Nowa fundacja, mała parafia, pleban z dochodem jednej szóstej tego, co pleban w Czchowie.

Kto mógł ufundować

Tego nie wiemy. Parafię zakładał zwykle właściciel wsi, bo to on dawał grunt pod kościół i plebana. Najstarszy znany z imienia właściciel Złotej pojawia się dopiero w 1414 roku, w akcie o stawach i młynie. Kto siedział tu w latach czterdziestych XIV wieku, dokumenty milczą. Wiadomo tylko, że fundacja stanęła w czasach, kiedy król Kazimierz budował i lokował na potęgę. Tyle wiemy. Reszta to wnioski.

Co było dalej

Sto dwadzieścia lat później, około 1470 roku, Jan Długosz spisze w Liber beneficiorum, że w Złotej stoi „ecclesia parochialis lignea”, drewniany kościół parafialny, i że wieś ma dwóch dziedziców. Miejsca na wezwanie kościoła nie wypełni. Co jeszcze napisał i jak dziwnie zapisał nazwę wsi, w jednym z kolejnych odcinków.

Co nie jest pewne: liczba mieszkańców wyliczona z sumy świętopietrza to szacunek oparty na dwóch założeniach, że płacił każdy i że na grosz szło 16 denarów; obu nie da się dla Złotej sprawdzić. Brak Złotej w wykazach 1325–1342 sprawdziliśmy w wydaniu drukowanym, nie w rękopisie. Fundatora parafii nie zna żadne źródło.

Źródło: Monumenta Poloniae Vaticana t. II, wyd. Jan Ptaśnik, Kraków 1913, nr 267 (Rationes 1346–1358, wykazy świętopietrza diecezji krakowskiej, dekanat wojnicki, s. 192–297) i nr 270 (Rationes 1350–1351, s. 339), tekst na archive.org; t. I, nr 203 (wykazy 1325–1342); Tadeusz Gromnicki, Świętopietrze w Polsce, Kraków 1908 (denar od głowy od 1318 roku); kolektorzy papiescy za Wikipedią, hasło Świętopietrze; przeliczniki: grzywna krakowska 24 skojce i 48 groszy, grosz 16 denarów, za hasłami Wikipedii Grzywna krakowska i Grosz krakowski, oba bez przypisów.