Trzeci kościół na tym samym miejscu

Według tradycji parafialnej stało się to 14 sierpnia 1650 roku, w wigilię Wniebowzięcia. Do Złotej przyjechał Olbracht Lipnicki, w dokumentach też Wojciech, biskup tytularny Laodycei i sufragan krakowski, i poświęcił nowy drewniany kościół. Dzień, miesiąc i rok podaje ks. Stanisław Kądziołka, wieloletni proboszcz Złotej, cytowany w Niedzieli: „Rzadko się zdarza, żeby były znane dzienne daty konsekracji kościołów sprzed tylu wieków”. Skąd data, artykuł nie mówi. Najpewniej z dokumentów parafii, do których nie zaglądaliśmy.

Dwa kościoły przed nim

Parafia w Złotej jest od 1346 roku, więc jakiś kościół stał tu od tamtej pory. Około 1470 roku Jan Długosz zapisał, że jest drewniany. Co było z nim później, mówi tylko tradycja parafialna: pierwszy „prawdopodobnie uległ zniszczeniu ze starości”, drugi „spalił się w połowie XVII wieku”. Opracowanie o kościołach diecezji tarnowskiej dodaje za Marianem Korneckim, że obecny zbudowano „częściowo z wykorzystaniem materiałów z poprzedniej świątyni”. Jedno z drugim nie do końca się zgadza: po pożarze niewiele zostaje do wykorzystania. Które zdanie jest bliżej prawdy, nie wiemy.

Czyja to była wieś

Żeby zrozumieć, kto stawiał trzeci kościół, trzeba cofnąć się o pół wieku. W 1597 roku, po śmierci Anny z Sieniawskich Jordanowej, kasztelanowej krakowskiej, jej olbrzymi majątek podzielono między córki. Złota trafiła do Magdaleny Sobkowej, kasztelanowej sandomierskiej. Córka Magdaleny, Barbara Sobkówna, wyszła w 1601 roku za Zygmunta Tarłę, późniejszego kasztelana sądeckiego. Tak Tarłowie herbu Topór weszli w posiadanie połowy dóbr melsztyńskich, a około 1630 roku dokupili drugą połowę od Zborowskich.

Zygmunt Tarło umarł 7 września 1628 roku. W listopadzie tego roku jego dzieci podzieliły majątek. Złotą razem z Biskupicami, Domosławicami i Faliszowicami dostała córka, Teofila. Była wdową po Januszu Ostrogskim, kasztelanie krakowskim, najwyższym świeckim senatorze Rzeczypospolitej, za którego wyszła w 1612 roku jako jego trzecia żona. Ostrogski umarł w 1620. Ich jedyny syn zmarł w niemowlęctwie. Teofila mieszkała w Dębnie, gdzie w 1634 roku założyła szpital, i na Melsztynie u brata. Umarła w 1635 roku i leży przy mężu w Tarnowie.

Po niej Złota wróciła do braci. Starszy, Andrzej, był księdzem: od 1613 roku kanonik krakowski, potem prepozyt i oficjał tarnowski, zmarł w 1642 roku jako nominat na biskupstwo przemyskie. W testamencie zostawił 30 tysięcy złotych na msze w kościołach, między innymi w Złotej. Plebanom złockim zapisał na Biskupicach 50 korcy zboża czchowskiej miary i 50 złotych od kapituły krakowskiej za dwie msze w tygodniu. Tak pisze ksiądz Michał Smoleński w książce o Melsztynie z 1888 roku, powołując się na inwentarz kościoła w Złotej. Kościołom w Melsztynie i Złotej, dodaje Smoleński, Andrzej „licznemi obsypywał dary w aparatach i bieliźnie, jak świadczą stare inwentarze”.

Fundator

Po śmierci Andrzeja został młodszy brat, Zygmunt Aleksander Tarło. Urodził się około 1594 roku. Od 1619 był dworzaninem pokojowym Zygmunta III. Walczył z Tatarami pod Buszą w 1617 roku i pod Chocimiem w 1621, tak przynajmniej głosi napis na jego nagrobku. W 1636 ożenił się z Elżbietą z Kostków. W 1650 roku został kasztelanem przemyskim.

Jego biogram w Polskim Słowniku Biograficznym, napisany przez Mariusza Lubczyńskiego i wydany w 2018 roku, zawiera zdanie, którego strony parafialne i gminne nie znają: „we wsi Złota wzniósł drewniany kościół, a w Domasławicach kaplicę”. To on. Kościół z 1649 roku ufundował Zygmunt Aleksander Tarło i tylko o nim można to powiedzieć z imienia. „Fundacja Tarłów”, jak pisze się wszędzie, to on i jego pieniądze.

W tych samych latach budował drugą rzecz, znacznie większą: murowany klasztor i kościół Reformatów w Zakliczynie, w miejsce drewnianych postawionych przez ojca. Zaczął w 1646 roku i wydał na to około 14 tysięcy złotych. Nie dokończył. Umarł 22 stycznia 1654 roku. Budowę doprowadziła do końca wdowa.

Biskup, który przyjechał

Olbracht Lipnicki urodził się około 1577 roku w Lipnikach, umarł 4 czerwca 1657 roku w Bieczu. Sufraganem krakowskim był od 1645 roku, a od lutego 1646 biskupem tytularnym Laodycei we Frygii. Konsekrował kilkanaście kościołów, między innymi w Okulicach w 1647 roku oraz w Dziekanowicach i Lanckoronie w 1649. Złotej w tym wykazie nie ma; wykaz nie jest pełny.

Za to Smoleński opisuje inną jego podróż do Tarłów. Jesienią 1654 roku, dziewięć miesięcy po śmierci fundatora, wdowa Elżbieta zaprosiła Lipnickiego do Zakliczyna. 27 października 1654 roku biskup konsekrował kościół Reformatów, a nazajutrz przeniósł do jego krypty ciało Zygmunta Aleksandra. Jeśli data ze Złotej jest prawdziwa, ten sam biskup poświęcił Tarłom dwa kościoły: mniejszy, drewniany, w 1650 roku, i większy, murowany, cztery lata później.

Co zostało z tamtego kościoła

Kościół jest zrębowy, oszalowany, jednonawowy, z węższym prezbiterium i kwadratową wieżą konstrukcji słupowej. Stropy płaskie, w nawie z zaskrzynieniami. Na belce tęczowej krucyfiks i barokowe rzeźby z XVII wieku. Trzy ołtarze barokowe z drugiej połowy XVII wieku, w głównym obraz Matki Bożej Częstochowskiej, w zwieńczeniu św. Michał. Kamienna chrzcielnica z XVII wieku. Ambona z początku XIX wieku, ławki klasycystyczne. Tak opisuje go Marian Kornecki w katalogach z 1972 i 1999 roku; my powtarzamy za nim.

Kościół odnawiano w drugiej połowie XIX wieku, gruntownie w latach 1974–1976 za ks. Franciszka Korty, a w 2005 roku wymieniono dach i odmalowano ściany. Polichromię, Przemienienie Pańskie w prezbiterium i Koronację Matki Bożej w nawie, namalował Paweł Mitka. Organy są z 1976 roku, dzieło Zygmunta Kamińskiego z Warszawy, 10 głosów. Z pięciu dzwonów cztery odlano u Felczyńskich w Przemyślu: jeden w 1951, trzy w 1983. Od 1 lutego 1979 roku kościół jest w rejestrze zabytków pod numerem A-171.

Ile to lat

Od budowy w 1649 roku minęło 377 lat. Od konsekracji 376. Kościół jest o pięć lat starszy od reformackiego w Zakliczynie i pamięta trzy rozbiory i dwie wojny światowe. W roku, w którym go stawiano, w sierpniu 1649, król Jan Kazimierz stał pod Zborowem naprzeciw Chmielnickiego i Tatarów. Fundator, który dwadzieścia lat wcześniej sam bił się z Tatarami, budował w kraju, który znów był na wojnie.

Co było dalej

Tarłowie trzymali Melsztyn i Złotą do połowy XVIII wieku. Córka fundatora, Maryna, wyszła za Mikołaja Lanckorońskiego, starostę nowomiejskiego; przez takie małżeństwa dobra przejdą w końcu do Lanckorońskich. O wszystkich właścicielach Złotej, od 1414 do 1895 roku, w odcinku piątym. A o tym, jak w 1982 roku obok drewnianego kościoła w 376 dni stanął murowany, w jednym z ostatnich.

Co nie jest pewne: dzienna data konsekracji, 14 sierpnia 1650, pochodzi z relacji ks. Kądziołki; dokumentu nie widzieliśmy. „Trzeci kościół” i pożar drugiego to tradycja parafialna. Zapisy Andrzeja Tarły dla Złotej podaje Smoleński z inwentarza parafialnego, którego nie sprawdziliśmy. Zdanie z Polskiego Słownika Biograficznego o fundacji kościoła znamy z cytatu w Wikipedii, z podanym numerem strony, nie z lektury tomu. Datowanie wyposażenia za Korneckim.

Źródło: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego t. XIV, 1895, s. 635 (rok 1649); Mariusz Lubczyński, Tarło Zygmunt Aleksander h. Topór, Polski Słownik Biograficzny t. LII/3, z. 214, 2018, s. 329–332 (cyt. za Wikipedią); ks. Michał Smoleński, Melsztyn. O zamku i jego panach, o kościele i plebanach, Kraków 1888, s. 58–68 (rcin.org.pl); Zbigniew Anusik, Podział dawnego latyfundium kasztelana krakowskiego Spytka Wawrzyńca Jordana w 1597 r., Przegląd Nauk Historycznych 2022 (lata 1597 i 1629); Wikipedia: Olbracht Lipnicki, Janusz Ostrogski, Zygmunt Aleksander Tarło, Zygmunt Tarło; Niedziela, Maria Fortuna-Sudor, Zachwyca w Złotej, 6 sierpnia 2024 (konsekracja, remonty); tarnowskiekoscioly.net za: M. Kornecki, Kościoły diecezji tarnowskiej, 1972; tenże, Kościoły drewniane w Małopolsce, 1999; Katalog zabytków sztuki w Polsce, powiat brzeski, 1953; J. Rzepa, M. Kornecki, Dzwony diecezji tarnowskiej, 2001; P. Pasternak, Katalog organów; rejestr zabytków WUOZ Kraków.